YEREL YÖNETIMLERIN TEMEL SORUNLARI: Kamu hizmetlerinin görülmesi için genel olarak devletin örgütlenmesinde birbirine karşıt bulunan iki eğilimin olduğu görülmektedir. Bunlardan birincisi, hizmetlerin merkezden yönetilmesi ki buna merkeziyet (merkezden yönetim), ikincisi ise hizmetlerin büyük bir kısmının merkezden ayrı yer ve bazen de teşekküllere gördürülmesidir ki buna da yerinden yönetim (adem-i merkeziyet) denilmektedir. Genellikle çoğu ülkelerde bu iki zıt eğilim, bir tarafa ağırlık verilmekle beraber karma bir şekilde kullanılmaktadır 1. Günümüz modern anlayışı bireyler için gerekli ve faydalı olan hizmetlerin yapılmasını, insanların mutluluğunu sağlayacak olan çalışmaların gerçekleştirilmesini öngörmektedir. Kamu hizmeti olarak adlandırılan kavram, belirli bir zaman ve yerde ortaya çıkan genel ve ortak nitelik taşıyan ihtiyaçların karşılanması için yapılan faaliyetler olduğuna göre bu faaliyetleri gerçekleştirecek bir teşkilatın
bulunması gerekmektedir 2. Kamu hizmetleri günümüzde son derece artmış ve kamunun farklı alanlarında bu hizmetlerin yerine getirilmesi zorunlu hale gelmiştir. Devlet veya kamu tüzel kişileri tarafından veya bunların genel gözetim ve denetimi altında kurulup yürütülen bu hizmetler, genel ve ortak ihtiyaçların karşılanmasına yönelik olarak örgütlenmektedir. Bu hizmetleri yerine getirirken nasıl bir yönetim yapısının oluşturulacağı da ülkenin ekonomik, siyasal ve sosyal gelişmelerinden etkilenmektedir3. Nitekim Türkiye’de gerek 1961 Anayasası’nda gerekse 1982 Anayasası’nda idarenin merkezden yönetim ve yerinden yönetim şeklinde ikili bir idari yapılanmaya sahip olduğunu görmekteyiz.
I - YEREL YÖNETIMLERDE IDARI YAPILANMA
Kamu hizmetlerinin yalnız bir merkezden idare edilmesi şeklindeki bir idari teşkilatlanma biçimine merkezden yönetim adı verilmektedir. Buna karşılık kamu hizmetlerinin çeşitli idareler arasında bölünerek bazı hizmetlerin bizzat mahallinde görülmesi için teşkilatlanma biçimine ise “yerinden yönetim” denilmektedir4. Günümüzde toplumların ihtiyaçları artarken geniş toprakları olan ülkelerde tüm kamu hizmetlerinin bir tek merkezden yürütülmesi imkanı bulunmamaktadır. Bölgesel nitelikteki kamu hizmeti ve faaliyetleri ile teknik özellikler arzeden bazı hizmetlerin merkezi idareden alınarak ayrı kamu tüzel kişilerine verilmesiyle yerinden yönetim ihtiyacı ortaya çıkmaktadır.
Genel olarak bakıldığında siyasi merkeziyet bulunmayan bir devlette idari merkeziyetin bulunması da söz konusu değildir. Ancak
siyasi merkeziyetin varlığı aynı zamanda idari merkeziyetin bulunmasını gerektirmemektedir. Idari yönden merkeziyet daha dar bir anlam
ifade etmektedir ve idari işlevlerin tamamen ülke merkezinden görülmesini gerektirir. Kamu hizmetlerinin ve bunların yerine getirilme
aracı olan kamu gücünün merkezileştirilmesi bir merkezde toplanması idari merkeziyeti ifade etmektedir. Merkezi yönetim biçiminde
kamu yönetimi örgütlenmesi, aralarında hiyerarşi adı verilen ve makamlarla sistematize edilmiş hukuki bir yapılanma ile alttan yukarıya
doğru merkeze bağlanmış kişi ve kurumlardan oluşmuş bir organizasyon olarak ifade edilebilir.
Dolayısıyla çok genel nitelikteki ortak tüketime konu olan ve zorunlu hizmet veya tüketim, tüketimde rekabetin olmaması gibi
teknik özellikleri olann toplumun geneline yayılan hizmetlerin merkezi idarenin finansmanıyla yerine getirilmesi zorunluluğu
doğmaktadır. Dolayısıyla merkezi idare hükümetlerin icra programları ve bütçeleri aracılığıyla kamusal hizmetleri idari teşkilatlanması
çerçevesinde siyasal sınırların en ücra köşesine kadar götürmek zorunluluğu anayasadan kaynaklanan bir zorunluluk olarak karşımıza
çıkmaktadır. Ancak günümüzün gelişmeleri karşısında ve zaman içerisindeki gelişmeler kamusal nitelik arzetmekle birlikte bir çok
hizmetin yerinden yönetim kuruluşları tarafından yapılmasını da gerektirmektedir. Işte bu çerçevede yerel yönetimlerin önemi ortaya
çıkmaktadır.
II - YERINDEN YÖNETIME GITME NEDENLERI
Yerel yönetimler toplumsal gelişim sürecinde ekonomik, sosyal, siyasal ve tarihsel bir olgu olarak ortaya çıkmışlardır. Gerçek
anlamdaki bu yerel yönetimlere örnek olarak Türkiye’deki belediye ve köy idarelerini, Ingiltere’deki kent bölgeleri (urban district) ile
kırsal bölgeleri (rural district) gösterilebilmektedir.
1 Yenal ÖNCEL; Mahalli Idareler Maliyesi, Filiz Kitabevi, Istanbul 1992, s.12.
2 Mustafa DÖNMEZ; Mahalli idarelerin Teşkilat Yapısı, Organları ve Görevleri, Mahalli Idareler Derneği Yayınları, Ankara 1996, s.4.
3 Haluk KABAALIOĞLU; Türkiye’nin Idari Teşkilatı, Özdem Kardeşler Matbaası, Istanbul 1983, s.39.
4 Şükrü KARATEPE; Idare Hukuku, Anadolu Matbaacılık, Izmir 1988, s.73.